Yaş artdıqca və ya artıq çəki, travmalar səbəbindən ən çox yük düşə"n oynaqlarımızdan biri olan diz oynağında degenerativ dəyişikliklər başlayır. Xalq arasında **kirəcləşmə**, tibdə isə **Diz Artrozu (Gonartroz)** adlanan bu problem, dizdə qığırdaq toxumasının tədricən aşınması və itirilməsi ilə xarakterizə olunur. Pasiyentlərin ən böyük qorxusu diz protezi əməliyyatıdır, lakin **fizioterapiya, oynaq mobilizasiyası və reabilitasiya idmanları ilə əməliyyatı tamamilə əngəlləmək olar**.
Diz Artrozu Necə Yaranır?
Diz oynağını təşkil edən sümüklərin ucları sürüşkən"n və hamar qığırdaq təbəqəsi ilə örtülmüəxdür. Bu qığırdaq hərəkət zamanı sürtünməni azaldır. Yaş, genetik faktorlar, diz zədələnmələri və ya həddindən artıq çəki qığırdağın elastikliyini itirməsinə və aşınmasına səbəb olur. Nəticədə sümüklər bir-birinə sürtünür, oynaq ətrafında yeni sümük çıxıntıları (osteofitlər) yaranır və oynaq hərəkətliliyi məhdudlağır.
Diz Artrozunun 4 Mərhələsi (Dərəcələri)
Artroz birdən-birə yaranmır, illər ərzində proqressiv olaraq inkişaf edir. Tibbdə diz kirəcləşməsi 4 mərhələyə bölünür:
- 1-ci Mərhələ (Şübhəli/Yüngül): Qığırdaqda kiçik mikro aşınmalar başlayır. Rentgendə cüzi osteofitlər (sümük çıxıntıları) görülə bilər. Ağrı ancaq çox ağır yük qaldırdıqda hiss edilir.
- 2-ci Mərhələ (Mülayim): Rentgendə oynaq boşluğunun daralması aydın görünür. Xəstə pilləkən çıxarkən, diz üstə çökəndə və ya uzun gəzintidən sonra ağrı hiss edir. Oynaq mayesi azalmağa başlayır.
- 3-cü Mərhələ (Orta-Ağır): Qığırdaq ciddi şəkildə zədələnib. Sümüklər arasındakı məsafə xeyli daralıb. Gündəlik hərəkətlərdə (gəzmək, stuldan qalxmaq) şiddətli ağrı olur. Oynaqda səhər sərtliyi və ödem müşahidə edilir.
- 4-cü Mərhələ (Ağır): Qığırdaq təbəqəsi demək olar ki, tamamilə yoxa çıxıb. Sümüklər bir-birinə sürtünür. Davamlı şiddətli ağrı var. Bu mərhələdə adətən tam diz protezi cərrahiyyəsi (artroplastika) məsləhət görülür.
Diz Kirəcləşməsinin Əsas Əlamətləri və Simptomların Müqayisəsi
Artroz əlamətlərini digər xəstəliklərdən fərqləndirmək üçün aşağıdakı xüsusiyyətlərə diqqət yetirin:
| Əlamət | Diz Artrozu (Kirəcləşmə) | Revmatoid Artrit (İltihabi Romatizm) |
|---|---|---|
| Ağrı Xarakteri | Hərəkətlə artır, dincələndə azalır. | Dincələndə (gecələr) artır, hərəkət etdikcə azalır. |
| Səhər Sərtliyi | Qısa çəkir (adətən 30 dəqiqədən az). | Uzun çəkir (1 saatdan çox). |
| Oynaq Tutulumu | Adətən asimmetrikdir (məsələn, ancaq sağ diz). | Simmetrikdir (hər iki dizdə eyni vaxtda olur). |
| Şişkinlik | Sümük sərtliyində genişlənmə, hərdən maye artımı. | İsti, qızarmış və yumşaq ödemli şişkinlik. |
Əməliyyatsız Diz Artrozu Müalicəsi (Konservativ Yanaşma)
1, 2 və 3-cü dərəcəli artrozlarda cərrahiyyədən öncə mütləq şəkildə hərtərəfli konservativ müalicə yoxlanılmalıdır. Klinikamızda tətbiq edilən effektiv yanaşmalar:
- Kvadriseps (Bud) Əzələlərinin Gücləndirilməsi: Diz oynağına düşən yükün 80%-ni budun ön və arxa əzələləri daşıyır. Bu əzələləri gücləndirmədən heç bir müalicə qalıcı olmur.
- Manual Terapiya və Oynaq Dartması: Oynaq daxili təzyiqi azaltmaq, oynaq kapsulunu rahatlatmaq və hərəkət amplitudasını bərpa etmək üçün xüsusi manual traksiya (dartma) və mobilizasiya texnikaları tətbiq olunur.
- Müasir Fizioterapiya Cihazları: Yüksək intensivlikli lazer (HIL), TENS cihazı, ultrasəs terapiyası vasitəsilə dizdəki dərin ödem və iltihab aradan qaldırılır, qan dövranı sürətlənir.
- PRP və Hialuron Turşusu (Qığırdaq İnyeksiyaları): Oynaq mayesi (sürtgü materialı) rolunu oynayan hialuron turşusu və ya xəstənin öz qanından hazırlanan zənginləşdirilmiş plazma (PRP) diz içinə vurularaq qığırdaq qidalandırılır.
- Daban və Pəncə Korreksiyası: Ayaq basışında problem varsa (düztabanlıq, valgus), dabanlıqlar vasitəsilə bədənin ağırlıq mərkəzi nizamlanır və dizə düşən asimmetrik yük aradan qaldırılır.
Artroz Üçün Evdə Edilə Biləcək İdmanlar
Aşağıdakı idmanları gündəlik 15-20 dəqiqə etmək dizdəki ağrıları əhəmiyyətli dərəcədə azaldır:
- Düz Ayaq Qaldırma (Straight Leg Raise): Kürək üstə uzanın, sağlam ayağı dizdən bükün, ağrıyan ayağı isə tam düz saxlayaraq yuxarı qaldırın, 5 saniyə saxlayıb endirin.
- Diz Altına Yastıq Sıxma (Quad Set): Uzanmış vəziyyətdə dizinizin altına kiçik dəsmal və ya yastıq qoyun. Dizinizi aşağıya – yastığa doğru sıxın, bud əzələsini gərginləşdirin, 5 saniyə saxlayıb buraxın.
- Divar Sürüşməsi (Wall Slide): Kürəyinizi divara söykəyib, yavaşca aşağı (yarım oturuş - squat) sürüşün, 10 saniyə saxlayıb yenidən yuxarı sürüşün. Dizi çox bükməyin (maksimum 45 dərəcə).
Kirəcləşməyə Qarşı Düzgün Qidalanma (Pəhriz Tövsiyələri)
Diz qığırdağının qidalanması üçün kalsium və kollagenlə zəngin qidalar qəbul edilməlidir:
- Sümük Suyu və Kollagen: Paça, sümük suyu və ev jelesi təbii kollagen və qlükozamin mənbəyidir.
- Omeqa-3 Yağ Turşuları: Yağlı balıqlar (somon, skumbriya), qoz və kətan toxumu oynaqlardakı iltihabı azaldır.
- C Vitamini və Antioksidantlar: Limon, portağal, kivi, qırmızı bibər qığırdaq sintezində vacib rol oynayır. Zerdeçal (kurkuma) güclü təbii anti-iltihab vasitəsidir.
- Çəki Nəzarəti: Bədən çəkisindəki hər 1 kiloqramlıq azalma, diz oynağına düşən yükü gündəlik hərəkətlərdə 4 kiloqram azaldır. Artıq çəki artrozun bir nömrəli düşmənidir!
xəə Diz Protezi Əməliyyatına Tələsməyin!
Dizlərinizdə kirəcləşmə diaqnozu varsa, erkən mərhələdə fizioterapiya ilə protez əməliyyatının qarşısını ala bilərsiniz. Bakının 6 filialında xidmətinizdəyik.
📅 İndi Qəbula YazılTez-Tez Verilən Suallar
Diz kirəcləşməsi (artroz) geri qaytarıla bilər?
Aşınmış qığırdağı tamamilə əvvəlki orijinal vəziyyətinə gətirmək mümkün deyil. Lakin fizioterapiya və reabilitasiya ilə aşınma prosesini tamamilə dayandırmaq, ağrıları yox etmək və diz əzələlərini gücləndirərək əməliyyat (protez) ehtiyacını tamamilə aradan qaldırmaq mümkündür.
Diz artrozu zamanı yerimək olar?
Bəli. Ağrı kəskin mərhələdə olmadıqda, uyğun ortopedik ayaqqabı ilə gündəlik yüngül gəzintilər oynaq mayesinin dövranını stimullaşdırır və qığırdaqların bəslənməsini təmin edir. Lakin həddindən artıq yük daşımaq və dizləri çox bükmək zərərlidir.
PRP və hialuron turşusu inyeksiyaları faydalıdırmı?
PRP (Plazmaterapiya) və hialuron turşusu oynaq daxilinə vurulduqda qığırdaqları qidalandırır və ağrını azaldır. Lakin qalıcı nəticə üçün bu inyeksiyalar mütləq fizioterapiya və əzələ gücləndirici idmanlarla birləşdirilməlidir.
Artroz xəstələri hansı qidalardan uzaq durmalıdır?
İltihabı artıran qidalar olan şəkərli şirniyyatlar, işlənmiş ət məhsulları (kolbasa, sosiska), ağ un, trans yağlar və həddindən artıq duzdan uzaq durmaq vacibdir.
Diz qapağından səs gəlməsi (xırtıltı) təhlükəlidirmi?
Əgər səs ağrısızdırsa, adətən qaz qabarcıqlarının partlamasından yaranır və zərərsizdir. Lakin ağrı, şişkinlik və ya kilitlənmə ilə müşayiət olunursa, qığırdaq aşınması və ya menisk zədələnməsi əlaməti ola bilər.
